Wszyscy zgadzamy się z twierdzeniem, że praca jest podstawowym prawem i dobrem człowieka. Praca jest dobrem pożytecznym służącym wyrażaniu i pomnażaniu godności człowieka. Wartość pracy ma zawsze wymiar osobowy. Nie można postrzegać czy analizować pracy, procesów i zjawisk zachodzących w niej bez uważnego widzenia osoby – człowieka, który stanowi podmiot pracy, dla którego praca jest możliwością rozwoju osobowego. Pamiętać trzeba zawsze, że “praca jest dla człowieka a nie człowiek dla pracy”. Praca jest konieczna dla kształtowania i utrzymania rodziny, do posiadania prawa do własności, do udziału w budowaniu dobra wspólnego. Bez pracy te powinności i możliwości osób stają się minimalizowane, są często wręcz niemożliwe do podjęcia. Stąd Kościół uważa bezrobocie za prawdziwą klęskę społeczną, której należy się przeciwstawić. (patrz: J.P.II Laborem exercens).
Pracę należy postrzegać jako dobro, które powinno być dostępne dla każdego, kto jest do niej zdolny. Obowiązującym celem każdego ustroju społecznego ukierunkowanego na sprawiedliwość i dobro wspólne powinno być “pełne zatrudnienie”. Nie może być żadnego uzasadnienia etycznego ani przyzwolenia społecznego dla takiej polityki gospodarczej, która utrudnia lub uniemożliwia pełne zatrudnienie. Odpowiedzialność w tym zakresie spada na instytucje, które mogą wpływać lub są powołane do tego by odpowiednio kształtować czy oddziaływać na kierunki działań w tym zakresie tak na poziomie krajowym jak i międzynarodowym. Rządzącym należy stawiać w sposób ciągły zadania, nie tylko troski o rozwój gospodarczy, ale także troski o rozwój miejsc pracy, bo dopiero powszechna dostępność pracy może pozytywnie wpływać na zaspokajanie potrzeb i rozwój osobowy poszczególnych obywateli jak i ich rodzin.
Miernikiem zdolności społeczeństwa do realizacji dobra wspólnego i otwartości na przyszłość są perspektywy pracy jakie jest w stanie ono zaproponować. Zdawać musimy sobie sprawę z tego, że wysoki wskaźnik bezrobocia, przestarzałe systemy oświaty, trudności w dostępie do wykształcenia oraz do rynku pracy stanowią poważną przeszkodę do ludzkiej i zawodowej realizacji. Zaobserwować możemy również, że bezrobotni, zatrudnieni w niepełnym wymiarze pracy, także zatrudnieni na warunkach i płacach śmieciowych doświadczają głęboko negatywnych skutków i stają się często ofiarą społecznej marginalizacji. Dotyczy to niestety także młodych, oraz kobiet, pracowników mniej wyspecjalizowanych, emigrantów, analfabetów, byłych więźniów, którym jest niezwykle trudno odnaleźć się w świecie pracy i w społeczeństwie.
Dla dobra społeczeństw i dla dobra poszczególnych osób ważne jest utrzymanie zatrudnienia. Systemy kształcenia powinny uwzględniać nie tylko formację ludzką i techniczną ale uwzględniać fakt coraz bardziej rozpowszechnionej konieczności wielokrotnej zmiany zajęcia. Stąd konieczne jest uczenie młodych nie tylko zawodowych kompetencji ale i samodzielnego działania. Takie wsparcie należy się także dorosłym pracownikom i bezrobotnym dla których zmana zatrudnienia może wiązać się ze sporymi trudnościami i komplikacjami najróżnieszej natury.
Rola państwa i społeczeństwa w popieraniu prawa do pracy.
Państwo ma szczególny obowiązek wspierania aktywnej polityki pracy, wspierania takich działań, które stwarzają możliwości pracy na terytorium danego kraju. Obowiązek ten nie polega jednak na bezpośrednim zapewnieniu pracy, bo tłumiło by to inicjatywy jednostek lecz na popieraniu działalności przedsiębiorstw, na tworzeniu warunków zapewniających możliwość pracy, na dostarczaniu bodźców do rozwoju a także na pomocy w momentach kryzysowych.
W czasach gdy mamy do czynienia z niezwykle szybkim rozwojem stosunków gospodarczo-finansowych i rynku pracy w wymiarze światowym, ważne jest wspieranie współpracy między państwami poprzez traktaty, porozumienia i wspólne działania, które powinny bronić prawa do pracy w trudnych momentach cyklów ekonomicznych na poziomie krajowym i międzynarodowym. Trzeba sobie uświadamiać ciągle bezpośrednią zależność między prawem do pracy a rozwojem sprawiedliwości społecznej i pokoju obywatelskiego. Dlatego tak ważne jest zaangażowanie w tworzenie zasad prawnych chroniących pracę pracowników oraz zapewniających im odpowiednie wynagrodzenie. Bo przecież praca za minimalne czy głodowe wynagrodzenie jest odbieraniem godności ludzkiej zatrudnionym.
Dzisiaj podobnie jak w czasach powstawania Encykliki “Rerum” novarum“” potrzeba by proces samozorganizowania się społeczeństwa nie był niczym krępowany, bez tego wspieranie prawa do pracy może stać się utrudnione. Każdy z nas może łatwo dać przykłady jak pozytywne efekty przynieść może w zakresie przedsiębiorczości samoorganizowanie się pracowników i przedsiębiorców. Takie samoorganizowanie niesie ze sobą nie tylko zwiększenie udziału pracowników z zarządzaniu przedsiębiorstwem ale także zwiększenie poziomu odpowiedzialności za zakład jako “wspólne” przedsięwzięcie“”. Trzeba by tę zależność zrozumieli ci wszyscy, którzy bronią się przed dopuszczeniem pracowników do udziału różnych formach zarządzania.
Życie rodzinne jest naturalnym prawem i powołaniem człowieka a praca dająca środki utrzymania stanowi podstawę kształtowania życia rodzinnego, wpływa na możliwość posiadania i wychowanie dzieci. Trzeba więc aby tę ścisłą zależność zrozumieli wszyscy, którzy mają wpływ na tworzenie prawa i warunków pracy aby zawsze wspierane było środowisko rodzinne, aby nadmierna praca (w nadgodzinach czy praca podwójna) nie ograniczały życia rodzinnego. Tak jak bezrobocie i niskie wynagrodzenie mają wpływ negatywny na sytuację rodzinną, tak samo i będące skutkiem nadmiernej pracy lub niskiego wynagrodzenia, napięcia i kryzysy rodzinne odbijają się negatywnie na postawy i wydajność w pracy.
Kobiety powinny mieć zagwarantowaną nie tylko obecność we wszystkich obszarach życia społecznego ale także w obszarach pracy. Jednak uznanie i obrona praw kobiet w pracy powinna uwzględniać również szczególną godność i powołanie kobiety. Awans społeczny kobiet wymaga takiej struktury i warunków pracy by nie musiała za niego płacić rezygnacją ze swego powołania do bycia matką i nie odbywał się on ze szkodą dla rodziny dla której jej obecność wydaje się, że jest niezbędna. I chociaż w tej dziedzinie widzimy dużo pozytywnych zmian to jednak dla kształtowania lepszej przyszłości wiele jeszcze można i trzeba zmienić.
W wielu krajach niezwykle widocznym jest problem nadmiernego wyzysku nieletnich, którzy niejednokrotnie zmuszeni są porzucić edukację by zająć się pracą, która ratuje budżet ich rodzin. Chociaż niektóre prace wykonywane w ograniczonym czasie przez dzieci, szczególnie w gospodarstwach domowych mogą być owocne dla nich samych, poprzez uczenie szacunku dla pracy to jednak Kościół zdecydowanie potępia wyzysk pracy nieletnich. Nauka Sołeczna Kościoła stoi na stanowisku, że wyzysk nieletnich stanowi ciężkie pogwałcenie ludzkiej godności zwłaszcza, że dość często ma on miejsce w warunkach prawdziwego niewolnictwa w miejscach urągających wszelkim normom w jakich powinna być wykonywana praca.
Emigracja i praca.
Każdy z nas widzi, że we współczesnym świecie nie zmniejsza się lecz nadal widoczny jest rozdział pomiędzy państwami bogatymi i biednymi. Równocześnie widzimy także, że między państwami wzrasta przepływ osób, którzy poszukują lepszych warunków życia. Rozwój komunikacji to ułatwia. Przybysze z krajów mniej rozwiniętych bardzo często postrzegani są jako zagrożenie dla wysokiego poziomu dobrobytu odwiedzanych społeczeństw. Tak się jednak składa, że imigranci odpowiadają w większości przypadków na zapotrzebowanie na pracę, gdzie lokalna siła robocza jest niewystarczająca.
Rozmaite powołane do tego instytucje krajów przyjmujących imigrantów powinny czuwać nad tym, by nie rozwijała się pokusa nadmiernego wyzyskiwania obcej siły roboczej przez przez pozbawienie ich praw takich jakie posiadają pracownicy krajowi. Zgodnie z kryteriami sprawiedliwości imigranci jako pracownicy powinni być traktowani tak jak pracownicy krajowi. Złego traktowania doświadczali i zapewne doświadczają nadal niektórzy nasi rodacy pracujący poza granicami kraju. Niestety takie negatywne przypadki możemy zaobserwować także u nas jeśli chodzi o wyzyskiwanie pracowników pochodzacych z innych krajów. Kościół stoi na stanowisku by respektować prawa pracowników przybywających z innych krajów oraz by respektować i popierać ich prawo połączenia się z własnymi rodzinami. Jednocześnie Kościół mówi wyraźnie, że trzeba dołożyć wszelkich starań by wzrastały możliwości rozwoju zatrudnienia ich w krajach ich pochodzenia.
Rolnictwo i prawo do pracy.
Szczególną rolę ze względu na znaczenie społeczne, kulturalne i gospodarcze odgrywa rolnictwo. Także jego znaczenie jeśli chodzi o ochronę środowiska naturalnego w coraz bardziej zglobalizowanej gospodarce staje się nieocenione. Przed polityką rolną stoi wiele wyzwań związanych szczególnie jeśli chodzi o ubezpieczenia społeczne czy zdrowotne. Zmiany jakie następują w rolnictwie dość często nie uwzględniają specyfiki pracy na roli i godności rolników. Dość często sami jesteśmy w stanie zaobserwować ekonomiczną nierówność rolników w konfrontacji z pośrednikami i w konfrontacji z handlem.
W krajach rozwijających się częstym problemem jest wielka koncentracja posiadania ziemi. Reforma rolna tam staje się koniecznością polityczną i zarazem obowiązkiem moralnym. Ma to zarazem służyć temu by własność ziemska stała się produktywna i użyteczna dla ogółu oraz by pracujący na roli stali się rzeczywistymi jej nie tylko użytkownikami lecz także właścicielami. Dla pracujących na roli ogromnymi coraz bardziej dającymi się odczuć są skutki postępującej globalizacji, które wymagają zdecydowanych działań rządów aby trud rolników nie był marginalizowany, aby rolnictwo znalazło swoje miejsce w gospodarce i wpływało na rozwój i wzrost gospodarczy.
Prawa pracownicze. Godność pracowników i poszanowanie ich praw.
Prawa pracowników wynikają z natury ludzkiej i przynależnej osobie ludzkiej godności. Nauka Społeczna Kościoła wyszczególnia te prawa i uznaje za stosowne uznanie ich w istniejących w poszczególnych społeczeństwach porządkach prawnych. Tymi prawami są: – prawo do sprawiedliwej zapłaty i podziału zysku, – prawo do wypoczynku, – prawo do tego by miejsce pracy i procesy produkcji nie szkodziły zdrowiu fizycznemu i moralnemu zatrudnionych, – prawo do zachowania i wyrażania własnej osobowości w miejscu pracy, nie może być naruszana wolność sumienia pracowników i jego godność, – prawo do odpowiednich do utrzymania zasiłków dla niezatrudnionych i ich rodzin, – prawo do emerytury i zabezpieczenia na starość i w razie choroby oraz wypadków przy pracy, – prawo do zabezpieczenia socjalnego zadań macierzyńskich, – prawo do zrzeszania się i tworzenia stowarzyszeń. Gdy rozejrzymy się wokół łatwo dostrzec możemy, że wiele z tych wymienionych praw jest niestety łamane.
Prawo do sprawiedliwej zapłaty i podziału zysku. W stosunkach pracodawca – pracownik płaca jest najważniejszym narzędziem urzeczywistniania sprawiedliwości. Bo to właśnie wynagrodzenie umożliwia pracownikowi dostęp do ziemskich dóbr. Dlatego też wynagrodzenie powinno być wypłacane na czas i w odpowiedniej proporcji do wykonanej pracy. Płaca powinna być płacą „sprawiedliwą” to znaczy taką, która powinna porządnemu pracownikowi wystarczyć na utrzymanie siebie i rodziny. Płaca także powinna uwzględniać sytuację finansową zakładu, głęboko nieuczciwe i niemoralne są przypadki gdy płace pracowników są bardzo niskie a sytuacja zakładu znakomita, gdy właściciel osiąga wielkie zyski kosztem pracowników.
Nauka Społeczna Kościoła stoi na stanowisku, że dobrobyt ekonomiczny danego kraju nie powinien być mierzony tylko ilością wytworzonych dóbr ale, że powinno się brać pod uwagę również sposób ich wytwarzania oraz to czy sprawiedliwy jest podział dochodu pomiędzy poszczególnych obywateli. Ten podział powinien umożliwić wszystkim posiadanie tego co służy ich rozwojowi i doskonaleniu osobowemu. Kryteria podziału dochodów powinny uwzględniać nie tylko sprawiedliwość wymienną ale także sprawiedliwość społeczną. Chodzi tu przede wszystkim o to by polityka społecznego podziału dochodu odpowiednio doceniła zasługi oraz potrzeby każdego obywatela.
Prawo do strajku. Strajk jest jedną z najtrudniejszych i najważniejszych zdobyczy ruchu związkowego, jest to zbiorowa odmowa wykonywania pracy przez pracowników. Strajki mają na celu wywarcie naciski na pracodawcę, państwo czy opinię publiczną w celu uzyskania lepszych warunków pracy czy warunków socjalnych. Strajk jest swoistą formą „ultimatum”, powinien mieć formę pokojową, nie powinna mu towarzyszyć przemoc, cele strajku nie powinny być też sprzeczne z dobrem wspólnym. Nauka Społeczna Kościoła uznaje strajk za uprawniony jeśli jest środkiem nieuniknionym lub koniecznym, po stwierdzeniu nieskuteczności innych sposobów przezwyciężenia konfliktów.
(Marian Rybicki zapis audycji w Radia Rodzina z 30 listopada 2021 roku)
