Podczas wcześniejszych audycji uświadomiliśmy sobie, że człowiek – osoba ludzka jest istotą głęboko społeczną, nie może w pełni funkcjonować i rozwijać się bez różnorodnych relacji z innymi ludźmi. Można powiedzieć, że osoba w pełni osiąga swoje człowieczeństwo poprzez relacje, swoje odniesienie do innych ludzi. Pierwszą instytucją, społecznością w której kształtuje się nasze człowieczeństwo jest rodzina, możemy powiedzieć, że człowiek jest istotą rodzinną homo animal familialae. Podstawą rodziny jest związek małżeński, przymierze osób: mężczyzny i kobiety. Rodzina „posiada ogromne znaczenie dla trwania rodzaju ludzkiego, dla rozwoju osobowego i wiecznego losu poszczególnych członków rodziny, dla godności, stałości, pokoju i pomyślności samej rodziny oraz całego społeczeństwa ludzkiego”[1]. Rodzina powstaje poprzez zupełne i nieodwołalne oddanie się wzajemne dwóch osób, poprzez małżeństwo. Powstaje w ten sposób „naturalna wspólnota dnia codziennego”, utrwalająca się poprzez wspólną pracę w domu, wspólne posiłki, ognisko domowe.[2] Wspólnota rodzinna dotyczy także jedności emocjonalnej i duchowej. To właśnie w rodzinie człowiek zaspakaja swoje podstawowe potrzeby: uczucia i bezpieczeństwa. Nie można zapominać, że to właśnie w rodzinie realizuje się najpełniej i najlepiej zadanie jakie Bóg postawił człowiekowi u zarania dziejów, tu człowiek „rozmnaża się” by mógł zapełnić ziemię. Rodzina jest też najważniejszą instytucją przekazującą podstawy dziedzictwa kulturowego społeczeństwa. Rodzinę można określić jako grupę społeczną stanowiącą „duchowe zjednoczenie grona osób, skupionych we wspólnym ognisku domowym aktami wzajemnej pomocy i opieki, oparte na wierze w prawdziwą lub domniemaną łączność biologiczną, tradycję rodzinną i społeczną[3].
Polskie słowo „małżeństwo” składa się z dwóch słów „mał” i „żena” co oznacza „żona pojęta uroczyście” na „mał”, czyli według umowy, zwykle towarzyszącej zawieraniu małżeństwa. Kodeks Prawa Kanonicznego wprowadza zamiast określenia „kontrakt małżeński” pojęcie „małżeńskie przymierze”. W kan. 1055 par. 1 czytamy: „Małżeńskie przymierze, przez które
mężczyzna i kobieta ustanawiają między sobą wspólnotę całego życia, skierowane ze swej natury na dobro małżonków oraz na zrodzenie i wychowanie potomstwa, zostało między ochrzczonymi podniesione przez Chrystusa do godności sakramentu”. Geneza nauki Kościoła o małżeństwie i rodzinie wywodzi się z Biblii,
z opisu stworzenia świata i człowieka. O Ewie Adam powiedział, że „ta dopiero jest kością z moich kości
i ciałem z mego ciała”.
Jezus Chrystus dowartościował małżeństwo określając jak przypomina św. Paweł w Liście do Efezjan
(5,32)że „opuści człowiek ojca i matkę, a połączy się z żoną swoją i będą dwoje jednym ciałem. Tajemnica to wielka, a ja mówię: w odniesieniu do Chrystusa i Kościoła”. W czasach nam bliższych nauka Kościoła
o małżeństwie i rodzinie ubogacona została dokumentami Soboru Watykańskiego II (Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes) i nauczaniem papieży: Pawła VI Encyklika Humanae vitae. Papież Paweł VI pisze w tejże Encyklice: „ Prawdziwa miłość małżeńska włącza się w miłość Bożą i prowadzi małżonków do Boga, a jednocześnie wspiera w pełnieniu zadań małżeńskich
i rodzicielskich. Wierne pełnienie obowiązków małżeńskich i rodzicielskich zbliża małżonków chrześcijańskich do własnej doskonałości i uświęcenia, a przez to do uwielbienia Boga”. Wielki wkład w nauczanie o rodzinie wniósł papież św. Jan Paweł II ogłaszając 22 listopada 1981 roku adhortację apostolską Familiaris consortio. Uzupełnieniem tej adhortacji jest Karta Praw Rodziny przedłożona wszystkim ludziom i władzom dwa lata później. Jan Paweł II przedstawia rodzinę jako komunię osób ukazującą cały zespół międzyosobowych odniesień, które ją kształtują: „oblubieńczość, ojcostwo – macierzyństwo, synostwo, braterstwo; przez nie każda osoba ludzka wchodzi do rodziny ludzkiej i do rodziny Bożej, którą jest Kościół”[4]
W przeszłości rodzina miała charakter wybitnie wiejski, obecnie jesteśmy świadkami wielkich zmian, które powodują ogromne zamieszanie w strukturze i funkcjonowaniu rodziny a przez to także mają wpływ na jej oddziaływanie na poszczególnych jej członków. 1. Industrializacja wzmaga ruchliwość członków rodziny osłabiając przez to częstość i intymność kontaktów między członkami rodziny. 2.Wzmagająca się ruchliwość prowadzi do zróżnicowania członków rodziny. Często członkowie rodziny realizują różne style życia i wzory zachowania, co osłabia więź rodzinną. 3. System sformalizowanych i zinstytucjonalizowanych działań podważa podstawy wielkiej rodziny nastawione na działania samopomocowe.
4. Kreowane są systemy wartości akcentujące powodzenie i sukces indywidualny przedkładane nad dobro rodziny jako całości.
5. Specjalizacja powoduje, że przygotowanie zawodowe dzieci przez ojca staje się mało użyteczne co poprzez zanik tradycji społeczno-zawodowych rodziny nie sprzyja jej spójności.
Te opisane zjawiska pogłębiane są ciągle przez masową migrację do miast powodującą wykorzenienie społeczno – kulturowe rodzin. Zanika też mechanizm kontroli i opinii społecznej, przeszłość przestała być źródłem norm i wartości. Wielkim przełomem w funkcjonowaniu rodziny jest także znaczna liczba kobiet pracujących zawodowo co wiąże się z większą liczbą dzieci w żłobkach i przedszkolach. Zanika też wyraźnie rodzina wielopokoleniowa a stosunki zawodowe zastępują często stosunki rodzinne. Do tych wszystkich zjawisk mających wielki wpływ na funkcjonowanie rodzin dochodzi jeszcze oddziaływanie środków masowego przekazu, które w zdecydowanej większości propagują zupełnie inny model rodziny. Często propagując coś co trudno nazwać normalnym modelem rodziny ukazywanym poprzez pokazywanie zachowań celebrytów. Problemem też staje się sytuacja materialna i mieszkaniowa i nastawienie na osobiste szczęście osób dla których posiadanie więcej dzieci to mniejszy komfort materialny, to mniejszy dobrobyt.
Można dość łatwo ukazać różnice jakie występują między rodziną dawną a współczesną. Dawna rodzina była duża, wielodzietna, wiejska, opierająca się na autorytecie mężczyzny, zapatrzona w przeszłość, stabilna, sakralna, nastawiona na powściągliwość, dzieci były długo zależne od rodziców, była zespolona wokół funkcji ekonomiczno-produkcyjnej. Rodzina współczesna to mała rodzina, małodzietna, miejska, oparta na autorytecie rodziców, nastawiona przyszłościowo, mobilna, laicka, nastawiona na dobrobyt, wcześnie dzieci emancypują się, rodzina zespolona więzią ekspresyjno-osobową. Trzeba przyznać, że tradycyjna rodzina ulega nieodwracalnemu procesowi zanikania. Nie oznacza to jednak, że w nowym kształtującym się modelu rodziny wszystko jest z gruntu złe a w starym dobre.
Jeżeli mówimy o rodzinie powinniśmy sobie uświadomić jej podstawowe funkcje, które zasadniczo nie ulegają zmianie. Rodzina jako instytucja społeczna ma funkcje: – prokreacyjną, biologiczną – podtrzymującą ciągłość społeczeństwa, – ma funkcję ekonomiczną polegającą na dostarczaniu dóbr materialnych rodzinie, – ma funkcje opiekuńczą zabezpieczającą członków rodziny w sytuacjach, gdy sami nie są w stanie zaspokoić swych potrzeb, – ma funkcję socjalizacyjną, wprowadza członków rodziny w życie społeczne przekazywanie im wartości kulturowych, – ma funkcje stratyfikacyjne gwarantuje członkom rodziny określony status życiowy, – ma funkcję integracyjną poprzez kontrolę zachowań członków rodziny dzieci.
Rodzina zapewnia także realizację funkcji osobowych dotyczących rodziny jako grupy społecznej: – małżeńskich poprzez zaspakajanie potrzeby życia intymnego małżonków, – rodzicielskich poprzez zaspakajanie potrzeb uczuciowych rodziców i dzieci, – braterskich poprzez zaspakajanie potrzeb uczuciowych braci i sióstr.
Patrząc na rodzinę z punktu widzenia jej trwałości za pierwszorzędne jej funkcje należy uznać: prokreację, socjalizację i funkcję miłości. Za drugorzędne zaś funkcje można uznać funkcje ekonomiczną, opiekuńczą, stratyfikacyjną, rekreacyjną, religijną.
Patrząc na rodzinę trzeba widzieć jej obowiązki ale także i prawa. Obowiązki w życiu rodzinnym wynikają z funkcji jakie pełnią w niej dani członkowie. Te obowiązki mogą być wewnętrzne nakierowane na rodzinę tak bliższą jak i dalszą i zewnętrzne wobec państwa czy Kościoła. Możemy mówić o obowiązkach współmałżonków, o obowiązkach rodziców wobec dzieci jak i dzieci wobec rodziców, możemy mówić
o obowiązkach wzajemnych rodzeństwa, o obowiązkach wobec dalszych członków rodziny.
Ważnym zagadnieniem na które nie powinno znikać nam z pola widzenia są prawa rodziny. Traktaty
i konwencje międzynarodowe mówią, że rodzina jako naturalna podstawowa komórka społeczna winna korzystać z maksymalnej ochrony i pomocy od chwili założenia a szczególnie w okresie gdy jest odpowiedzialna za utrzymanie i wychowanie dzieci. Dotyczy to także prawa rodziców do dbałości o religijne
i moralne wychowanie dzieci zgodne z własnymi przekonaniami. Karta Praw Rodziny mówi o prawach rodziny
w następujący sposób: „Każdy człowiek ma prawo do swobodnego wyboru drogi życiowej, a więc do zawarcia związku małżeńskiego i założenia rodziny albo do pozostawania w stanie bezżennym. /…/ Małżonkowie mają niezbywalne prawo do założenia rodziny i decydowania o czasie narodzin i liczbie dzieci, uwzględniając w pełni obowiązki wobec siebie samych, wobec dzieci już narodzonych, rodziny
i społeczeństwa, we właściwej hierarchii wartości i zgodnie naturalnym porządkiem moralnym, który wyklucza uciekanie się do antykoncepcji, sterylizacji, spędzania płodu /…/. Życie ludzkie, od samego poczęcia, bezwzględnie winno być otoczone troską i szacunkiem /…/. Rodzice, ponieważ dali życie dzieciom, mają pierwotne, niezbywalne prawo i pierwszeństwo do wychowania potomstwa i dlatego muszą być uznani za pierwszych i głównych jego wychowawców /…/. Rodzina ma prawo istnieć i rozwijać jako rodzina /…/. Każdej rodzinie przysługuje uprawnienie do swobodnego organizowania życia religijnego w ognisku domowym pod kierunkiem rodziców, jak również prawo do publicznego wykonywania i głoszenia swojej wiary, uczestniczenia w kulcie publicznym oraz swobodnego wyboru programów wychowania religijnego, bez zniesienia z tego powodu jakichkolwiek dyskryminacji /…/. Rodzina ma prawo do wypełniania swojej funkcji społecznej i politycznej w budowaniu społeczeństwa /…/. Rodziny mają prawo oczekiwać od władz publicznych właściwej, nikogo nie dyskryminującej polityki rodzinnej w kwestiach prawnych, gospodarczych, społecznych i finansowych. /…/ Rodziny mają prawo do takiego systemu społecznego
i gospodarczego, w którym organizacja pracy umożliwia członkom rodziny wspólne życie i nie zagraża jedności, powodzenia i stabilności rodziny, zapewniając jednocześnie możliwość zdrowego wypoczynku. /…/ Rodzina ma prawo do mieszkania odpowiedniego dla życia rodzinnego i dostosowanego do liczby jej członków, w miejscu zapewniającym podstawowe usługi konieczne do życia rodziny wspólnoty. /…/ Rodziny migrantów mają prawo do takiej samej ochrony społecznej, jaka przysługuje innym rodzinom”.
Rodzina ma kluczowe znaczenie dla przemian społecznych, kulturalnych i moralnych. Powołaniem małżeństwa jest przekazywanie życia. Wszystkie sztuczne próby ograniczające liczbę urodzeń są sprzeczne
z prawem natury. Także narzucanie małżonkom stosowania środków antykoncepcyjnych jest manipulowaniem i poniżaniem płciowości ludzkiej.5 Planowanie rodziny może odbywać się tylko i wyłącznie w obrębie rodziny, czytamy dalej w Karcie Praw Rodziny.
Kościół podkreśla szczególną rolę społeczną kobiet wynikającą z faktu, że: – źródłem miłości ojczyzny jest pielęgnowana przez nią miłość rodzinna i domowa, – przez rodzenie i wychowywanie dzieci przyczynia się do kontynuowania rozwoju bytu narodowego, – przez swoją pracę domową jest ważnym czynnikiem gospodarczym kraju, – przez wychowanie dzieci dokonuje wielkiego wkładu w kulturę duchową narodu.
W Kościele, zgodnie z nauką Jezusa, oczywiste jest równouprawnienie kobiety. Św. Tomasz z Akwinu pisze, że „jeśli chodzi o rzeczy duchowe, kobieta nie różni się od mężczyzny”. Równość ta nie oznacza, że role pełnione przez kobietę i mężczyznę są takie same. Sobór Watykański II wzywa kobiety do udziału w akcji apostolstwa, pokazując Maryję jako wzór, gdyż „Ona, Matka Chrystusa i Kościoła, jest naprawdę
w szczególny sposób matką chrześcijańskiej rodziny – Kościoła domowego.”
Już papież Pius XII podkreślał, że to państwo jest dla rodziny a nie rodzina dla państwa. Państwo historycznie wyłoniło się przecież z rodzin. Państwo istnieje dla rodziny a przez nią dla osoby ludzkiej. Rodzina i państwo nie są celami same dla siebie, winny dążyć do realizacji celów osobowych swych członków. I tak podsumowując: – dobro rodziny jest celem państwa, – dobro doczesne każdej konkretnej rodziny musi ustąpić przed dobrem państwa, czyli dobrem wielu rodzin.
Obowiązki państwa względem rodziny sprowadzają się zasadniczo do ochrony porządku, godności, zdrowia i szczęścia rodziny. Konieczna jest stała a nie doraźna ochrona prawna rodziny przez skuteczne ustawy i rozporządzenia. Rodzina jako pierwsze, naturalne i konieczne środowisko wychowawcze ma też pierwszeństwo w wychowaniu religijnym. Rodzina jak wskazuje Jan Paweł II powinna praktycznie na co dzień realizować Chrystusowe przykazanie miłości. Jego przejawem jest gościnność, szacunek i służba każdemu człowiekowi, oraz otwarcie na siebie i na świat.6
To tyle refleksji na temat rodziny, jej znaczenia i wskazań jakie zawarte są Nauce Społecznej Kościoła,
a wszystko w przeddzień objawienia nam w czasie Świąt Bożego Narodzenia wielkiego Cudu jakim jest przyjście Boga na świat w ludzkiej postaci, przyjście, które dokonało się tak, jak każdego z nas,
w rodzinie. To też wielkie wskazanie na znaczenie rodziny, wskazanie, którego dokonuje wobec ludzkości Bóg, zsyłając dla naszego odkupienia Swego Jednorodzonego Syna Jezusa.
(Marian Rybicki –zapis audycji Radio Rodzina 13.12.2022 roku)
5Karta Praw Rodziny, 3
6Patrz Familiaris consortio, 64
[1] KDK 48
[2]Sw.Tomasz z Akwinu określa rodzinę jako „communitas secundum naturam constituta in omnem diem”, cyt za Cz. Strzeszewski, Katolicka nauka społeczna, s. 398
[3] Patrz: F. Adamski, Socjologia małżeństwa i rodziny, ss 13-17
[4] Patrz Familiaris consortio.
