W Encyklice Centesimus annus Jana Pawła II czytamy, że „Kościół uważa, że orędzie społeczne Ewangelii nie może być traktowane jako teoria, ale przede wszystkim jako podstawa działania i zachęta do niego”1. To przesłanie powinno nas wszystkich członków Kościoła skłaniać do poznawania Nauki Społecznej Kościoła
i kierowania się w życiu publicznym wypływającymi z niej wskazaniami. Wielokrotnie podczas naszych audycji radiowych zostało udowodnione, że wskazania te wynikające bezpośrednio z Dekalogu i nauki Chrystusa wielokrotnie w sposób całościowy lub cząstkowy przekazywane były w naukach Kościoła tak zawartych
w dokumentach oficjalnych jak też w słowach wygłaszanych z ambon.
W sposób szczególny od końca XIX wieku Kościół w słowach swoich pasterzy wypowiada się na temat poważnych problemów ludzkich tak indywidualnych jak i wspólnotowych dotyczących społeczeństwa. Od wyrażonego w Rerum novarum stanowiska Leona XIII wobec rzeczywistości społeczno-politycznej tamtych czasów, Kościół zyskał niejako uprawnienia obywatelskie w zmieniającej się rzeczywistości życia społecznego, te uprawnienia w późniejszych czasach zostały jeszcze pełniej potwierdzone.2 Kościół ukazuje całościową wizję człowieka w pełnym jego wymiarze tak osobistym jak i społecznym. Kościół ukazuje niezbywalną godność każdej osoby ludzkiej, stąd praca, ekonomia, polityka są szczególnymi obszarami dawania świadectwa chrześcijańskiego. Człowiek w tych obszarach jest zdolnym do wypełnienia prawa miłości. Nauka społeczna Kościoła zwraca uwagę na to, że podstawą każdego działania społecznego powinien być rozwój osoby ludzkiej, stąd wszelkie normy działalności społecznej powinny być zgodne
z prawdziwym dobrem ludzkości a wszelkie zaangażowanie powinno zmierzać do tworzenia takich warunków, które pozwolą człowiekowi realizować jego integralne powołanie.
Kościół poprzez naukę społeczną chce dostosować swoje oddziaływanie na życie społeczne aby pełniej zrozumieć świat a przez to wniknąć w nową rzeczywistość, by ją prawidłowo odczytać i lepiej pełnić swoją misję ewangelizacyjną w świecie. Aby Kościół mógł w pełni ukazać swój misyjny dynamizm musi ciągle na nowo odczytywać rzeczywistość społeczną, polityczną, kulturową. Stąd „Nowa ewangelizacja, której współczesny świat pilnie potrzebuje […], musi uczynić jednym ze swych istotnych elementów głoszenie nauki społecznej Kościoła”.3
Nauka społeczna i duszpasterstwo społeczne.
Kościół żyje i funkcjonuje w historii, jest sprawą oczywistą, że wypełniając swą misję przekazywania ludziom chrześcijańskiego orędzia, ma wpływ na społeczeństwo i kulturę swoich czasów. Funkcjonuje wśród konkretnych trudności i wyzwań w taki sposób by wiara je oświecała i ułatwiała ich zrozumienie. Kościół prowadząc swą misję ewangelizacyjną musi być w pełni świadomy, że jego duszpasterstwo ma także wymiar społeczny, gdyż prowadzone jest w odniesieniu do konkretnej rzeczywistości społecznej, ekonomicznej, kulturalnej i politycznej. Powinniśmy zrozumieć, że społeczne przesłanie Ewangelii ma niejako podwójny charakter: pomaga ludziom w odkrywaniu prawdy a także w wyborze drogi, którą mają podążać. Dzisiaj
w sposób szczególny możemy dostrzec prawidłowość, że nie można głosić ludziom Słowa Bożego jeśli nie towarzyszy mu świadectwo mocy Ducha Świętego, który działa w pracy chrześcijan, posługujących braciom
w sprawach dotyczących ich bytu i przyszłości.4 Kościół dostrzega, że jego orędzie naprawdę zyskuje wiarygodność szczególnie dzięki świadectwu działania.
Głoszenie Ewangelii, konfrontowanie orędzia ewangelicznego z realiami społecznymi, planowanie działań zmierzających do zmiany realiów w zgodzie z wymogami moralności chrześcijańskiej. To są podstawowe kryteria działalności duszpasterskiej na polu społecznym. Orędzie, że Bóg w Chrystusie zbawia każdego człowieka, całego człowieka, powinno się stać zasadą interpretacji rzeczywistości społecznej. Wymiar społeczny odgrywa wielką i niezastąpioną rolę w głoszeniu Ewangelii bo może ukazać ludziom niewyczerpaną zdolność chrześcijańskiego zbawienia, nawet pomimo istnienia wielu ludzkich ograniczeń.
Pole społeczne jest szczególnym miejscem dawania świadectwa prawdy o człowieku w duszpasterskim działaniu Kościoła. Bo przecież człowiek zawsze powinien zajmować centralną rolę w społeczeństwie. Działalność Kościoła powinna wspierać te wartości, które służą uporządkowaniu i dobremu współżyciu między ludźmi. Takimi wartościami są: prawda, sprawiedliwość, miłość i wolność. Jakiekolwiek działania mające na celu odnowę życia społecznego muszą te wartości uwzględniać. Kościół to sobie uświadamia jednak do wielu mających wpływ na życie społeczne ta prawda nie może się przebić.
Nauka społeczna i formacja.
Wydaje się zrozumiałe, że Nauka społeczna Kościoła powinna być nieodzownym punktem odniesienia pełnej formacji chrześcijańskiej. Mówił o tym Jan Paweł II: „Rzeczą nieodzowną, zwłaszcza dla katolików świeckich w różny sposób zaangażowanych na polu społecznym i politycznym, jest dokładniejsza znajomość społecznej nauki Kościoła”.5 Gdy popatrzymy uważniej na życie społeczne czy polityczne dostrzeżemy, jak tej podstawowej wiedzy brakuje osobom zajmującym ważne funkcje publiczne. Dlatego tak ważne jest by w
pracy katechetycznej, formacji chrześcijańskiej uwzględniana była wartość nauki społecznej. Bo chociaż ostatecznym celem katechezy jest doprowadzenie kogoś do spotkania z Jezusem Chrystusem to przecież zapominać nie można, że spotkanie to ma zawsze miejsce w jakichś określonych realiach społecznych czy politycznych, w których istotne dla ludzi jest budowanie bardziej solidarnego i braterskiego społeczeństwa, jest walka o sprawiedliwość i budowanie pokoju.6 Osoby zaznajomione z treściami nauczania społecznego, dobrze uformowane poprzez znajomość nauki społecznej Kościoła, mogą wnieść wielki wkład poprzez swoje przygotowanie w różne dziedziny życia. O tym zapominać nie możemy, to jest nasza wspólna odpowiedzialność.
Działalność ewangelizacyjna nie powinna pomijać spraw doczesnych. Przecież Kościół wspiera poprzez teoretyczną i praktyczną wiedzę zaangażowanie w przemianę życia społecznego, aby stawało się coraz bardziej zgodne z zamysłem Bożym. Dlatego tak ważne jest dawanie świadectwa przez ludzi zaangażowanych w życie społeczne tak pełniących wysokie funkcje jak i tych, którzy prowadzą rozmaitą działalność czy to gospodarczą czy społeczną. Wszyscy przecież mogą doświadczyć a także ukazać innym jak piękna jest prawda, jak wyzwalającą moc ma miłość Boża i jaka jest wartość wierności wobec wszystkich praw Bożych.
Nauka społeczna musi stać się podstawą intensywnej i stałej pracy formacyjnej, szczególnie nakierowanej na świeckich. To właśnie świeccy mają obowiązek poprzez swoją działalność, swoje pomysły przepoić zmysłem chrześcijańskim obyczaje i świadomość ludzi oraz prawa i struktury społeczne.7 Pierwszy poziom pracy formacyjnej powinien być skierowany do świeckich i powinien ich uzdalniać do podejmowania codziennych zadań na polu kulturalnym, społecznym, ekonomicznym i politycznym, a także rozwinąć w nich poczucie obowiązku, wykorzystywane dla dobra wspólnego. Drugi poziom pracy formacyjnej dotyczyć powinien kształtowania świadomości politycznej, aby przygotować świeckich do sprawowania władzy politycznej. Przecież zajmujący się czynnie polityką, sztuką trudną i szlachetną na rzecz dobra wspólnego powinni wykonywać ją nie pamiętając o dobru własnym i korzyściach materialnych. Różne katolickie instytucje wychowawcze nie powinny zamykać się na spotkanie Ewangelii z różnymi dziedzinami wiedzy. Nauka społeczna staję się tu niezbędnym narzędziem wychowania i uzdatniania do miłości, sprawiedliwości, pokoju, jak i dojrzewania świadomości obowiązków moralnych i społecznych w obszarach różnych kompetencji zawodowych i kulturalnych. W tym kontekście zrozumiały powinien być nacisk na to by nauka społeczna znalazła swoje istotne miejsce w formacji przyszłych kapłanów oraz świeckich liderów życia parafialnego.
Popieranie dialogu.
Nauka społeczna powinna się stać skutecznym narzędziem dialogu pomiędzy wspólnotami chrześcijańskimi, obywatelskimi i politycznymi. Zaangażowanie władz czy katolików świeckich w rozwiązywanie istotnych problemów w ramach służby na rzecz dobra wspólnego powinno być szczególnie promowane przez wszystkich. Nauka społeczna powinna się stać podstawą do dialogu i współpracy ekumenicznej. Ta współpraca zawierać się może w różnych obszarach: w obronie godności osób, walce z nędzą, wyzyskiem czy analfabetyzmem.
Także dialog z Żydami i wyznawcami innych religii świata może znaleźć swe wsparcie w nauce społecznej. Szczególnymi obszarami w tym zakresie jest troska o sprawiedliwą i pokojową przyszłość dla wszystkich ludzi. Obowiązek głoszenia Ewangelii i świadczenia o niej dotyczy wszystkich chrześcijan. Tak samo praca duszpasterska na polu społecznym dotyczy wszystkich chrześcijan. Wszyscy powinni być aktywnymi podmiotami w świadczącymi o nauce społecznej, wszyscy też powinni mieć udział w tworzeniu wielkiego ruchu obrony osoby ludzkiej i ochrony jej godności, bo przecież na tych wartościach opiera się nauka społeczna Kościoła.
Oczywiście w Kościele pierwszym odpowiedzialnym za zaangażowanie duszpasterskie w ewangelizację życia społecznego jest biskup, który w tym dziele powinien być wspomagany szeroko przez duchownych a także wiernych świeckich. Chociaż wydaje się, że główną rolę w tym zakresie mają do spełnienia świeccy to jednak nieodzowną się staje obecność kapłanów, którzy powinni zadbać o zapoznawanie się z nauką społeczną członków swoich wspólnot oraz o pogłębianie formacji szczególnie tych zaangażowanych w życie społeczne czy polityczne. Szczególną rolę na polu społecznym mają do odegrania osoby konsekrowane, podejmujące prace w warunkach szczególnego ubóstwa czy zagrożenia życia. Ich całkowity dar z siebie i ofiarna służba bliźniemu są znakomitym przykładem zaangażowania Kościoła i ukazywaniem światu zarysu nowego człowieczeństwa, które nauka społeczna chce urzeczywistniać.
Nauka społeczna i zaangażowanie katolików świeckich. Wierny świecki.
Zadaniem świeckich jest szukanie królestwa Bożego przez zajmowanie się sprawami świeckimi i kierowanie nimi po myśli Bożej. Świeccy w właściwy sobie sposób sprawują wraz duchownymi właściwe całemu ludowi chrześcijańskiemu posłannictwo w Kościele. I tu trzeba przyznać, że wielokrotnie posługa świeckich
w Kościele jest nie do końca doceniana, a przecież bez świeckich niema Kościoła. Tożsamość świeckiego opiera się na sakramentach: Chrztu, Bierzmowania i Eucharystii. Na ich podstawie i dzięki nim z Bożego daru łaski rodzi się dar i zadanie, przez które świecki staje się prorokiem, kapłanem i królem, zgodnie ze swoim świeckim charakterem.
Właściwym zadaniem wiernego świeckiego jest głoszenie Ewangelii przez świadectwo własnego życia, przeżywanego w świeckich realiach: w rodzinie, w pracy, kulturze, nauce, w wypełnianiu obowiązków społecznych, ekonomicznych i politycznych. We wszystkich obszarach świeckiej rzeczywistości wierni powinni działać zgodnie z wolą Bożą w taki sposób by ich działanie było wyrazem ewangelicznej miłości. Tu zapewne przyznają mi państwo słuchacze Radia Rodzina, że zadanie jakie Bóg postawił przed świeckimi nie są wcale taki proste i łatwe jakby to się niektórym wydawało zwłaszcza, że otoczenie w jakim nam świeckim przyszło żyć wcale nam życia nie ułatwia, wokół mnóstwo zagrożeń i pokus ukazujących pozornie lepsze drogi na skróty, które jednak prowadzą na manowce.
Dojrzałość świeckiego wynikająca z daru Bożej łaski i pielęgnacji czy to w rodzinie czy w Kościele powinna przerodzić się w właściwe, zgodne z Bożym zamysłem zaangażowanie w życie w świecie, w rozmaitych jego płaszczyznach. Dla wierzącego to co w rzeczywistości ziemskiej człowiek może osiągnąć nie jest szczytem, gdyż człowiek nie jest ograniczony tylko do porządku doczesnego, ale poprzez uczestnictwo w ludzkiej historii ma otwartą perspektywę powołania do życia w wieczności.
Duchowość wiernego świeckiego.
Wierni świeccy powołani są do pielęgnowania w sobie świeckiej duchowości, która ma ich odradzać jako zanurzonych w tajemnicy Boga i włączonych w społeczeństwo ludzi świętych i uświęcających. Ożywieni taką duchowością będą budować świat według Ducha Jezusa, będą jak ewangeliczny zaczyn go uświęcali,
a świadectwem swego życia ukazywali innym Chrystusa.8 Obowiązkiem wiernych świeckich jest umacnianie swojego życia duchowego i moralnego oraz rozwijanie kompetencji wymaganych do wypełnienia swoich obowiązków społecznych. Między życiem duchowym a życiem świeckim powinna istnieć harmonia. Życie duchowe musi mieć wpływ na życie rodzinne, pracę, relacje społeczne, działalność polityczną. Synteza wiary
i życia nie jest prosta, wymaga od każdego z nas mądrego postępowania, mądrych kierowników duchowych
i trwałego zaangażowania w formację kulturalną i zawodową.
Roztropne działanie.
Każdy z nas powinien postępować zgodnie z wymogami roztropności. Ta cnota: roztropność, wymaga od nas rozeznawania prawdziwego dobra w każdej okoliczności i wyboru sposobów i środków odpowiednich do jego realizacji. Roztropność najpierw rozjaśnia sytuację i ocenia ją, później inspiruje decyzję, następnie pobudza do działania. Roztropność powinna uzdalniać do spójnych, konsekwentnych decyzji podejmowanych
z poczuciem realizmu i odpowiedzialności za skutki poczynań. Roztropność wymaga mądrości i dojrzałości.
Nauka społeczna i zrzeszanie się laikatu.
Nauka społeczna Kościoła powinna znaleźć ważne miejsce w procesie formacji wiernych świeckich. Szczególne zaś miejsce powinna mieć w procesie formacji rozmaitych grup świeckich. Wszystko to po to aby organizujący się w grupy, czy stowarzyszenia świeccy otrzymali właściwe narzędzia do swojego zaangażowania w sprawy doczesne. W tej materii ciągle wiele jest do zrobienia, skutkiem tego są pojawiający się w przestrzeni publicznej działacze świeccy, którzy w konkretnym zaangażowaniu społecznym dalecy są od wiary i Kościoła. Nauka społeczna Kościoła ma bardzo wielkie znaczenie dla zrzeszeń kościelnych, które za cel swego działania obrały działalność duszpasterską na polu społecznym. Stowarzyszenia, które zrzeszają konkretne środowiska zawodowe czy kulturalne takie jak na przykład katolickie stowarzyszenie lekarzy wykonują niezwykle cenną pracę sprzyjającą formowaniu i dojrzewaniu osób z ich środowisk. Nauka społeczna dla nich stanowi niezwykłą pomoc w konkretnym funkcjonowaniu i działaniu.
Służba w różnych obszarach życia społecznego.
Obecność świeckich na polu społecznym powinna cechować służba, znak i wyraz miłości, która uwidaczniać się powinna w życiu rodzinnym, kulturalnym, pracowniczym, ekonomicznym, politycznym. W tych wszystkich obszarach świeccy powinni świadczyć o prawdzie swojej wiary, powinni pokazywać, że potrafią nią żyć
i dawać świadectwo. Tylko w taki sposób, przez dawanie świadectwa świeccy mogą prawdziwie wpływać na losy świata i odpowiadać miłością na trudne wyzwania naszych czasów.
Służba osobie ludzkiej.
Na pierwszym miejscu społecznego zaangażowania społecznego powinna być służba osobie ludzkiej. Promowanie godności każdej osoby, najcenniejszego dobra, jakie posiada człowiek jest najważniejszym zadaniem do jakiego wszyscy zostaliśmy bez wyjątku powołani. Aby jak najwłaściwiej temu powołaniu sprostać zacząć powinniśmy nie od naprawy struktur ale od starań o nawrócenie swoich serc, od wysiłków na rzecz swojej wewnętrznej odnowy. Promowanie ludzkiej godności to przede wszystkim stałe potwierdzanie nienaruszalności prawa istoty ludzkiej do życia, od poczęcia aż do naturalnej śmierci. Na tym prawie opierają się wszystkie inne prawa człowieka. Każdy człowiek ma prawo do uznania jego religijnego wymiaru, do uznania prawa do wolności sumienia wolności religijnej. W czasach nam współczesnych szczególną sprawą staje się zaangażowanie w obronę małżeństwa i rodziny. Widzimy wokół wyraźnie jak wiele sił i środków zaangażowanych jest w podkopywaniu wartości małżeństwa i rodziny. Widzimy jak wiele czynionych jest wysiłków aby oddzielić cud poczęcia i narodzin od małżeństwa i rodziny i zastąpić go procedurami pseudo -medycznymi mającymi dać poczucie szczęścia podobne do zakupów dokonywanych w luksusowych sieciach handlowych.
Służba kulturze.
Jedną z najpoważniejszych nieprawidłowości naszych czasów jest rozdźwięk pomiędzy wiarą a życiem codziennym.9 Człowiek coraz bardziej staje się zagubiony, w wyniku samouwielbienia nie tęskni za Bogiem
a wielość środków jakie mu oferuje rynek, media, instytucje kultury nie ułatwia mu funkcjonowania, zwłaszcza, że wiele z tych propozycji nastawione jest tylko na zysk i za nic ma wartości moralne czy jakiekolwiek zasady. Dlatego szczególnym polem zaangażowania świeckich powinna stać się troska o kulturę, która powinna ukazywać wartości i treści także te wypływające z wiary. Jezus przecież powiedział nam, że to On jest „drogą, prawdą i życiem”. Dlatego powinno być wielu wiernych świeckich zaangażowanych
w powstawanie dzieł sztuki, spektakli, filmów, muzyki i innych, które czerpią z naszej wiary, które służą budowie kultury społecznej i politycznej inspirowanej Ewangelią.
Podstawowym celem kultury jest integralne doskonalenie osoby ludzkiej i dobro całego społeczeństwa. Zaniedbania w tym zakresie mogą przekształcić kulturę w narzędzie zubażania człowieczeństwa i tak się często staje a kultura staje się jałowa i zmierza do upadku. Stąd ważne jest zaangażowanie świeckich
w obszary kultury aby zagwarantować każdemu człowiekowi prawo do takiej kultury gdzie nie ma dyskryminacji, wykluczeń a narody nie są pozbawiane dostępu do niej. Trzeba też pamiętać, że zaangażowanie na rzecz prawdy, wychowania i formowania osoby powinny być zawsze podstawową troską
w działalności społecznej wiernych. Zaangażowanie świeckich powinno obejmować także wiele obszarów ekonomii i polityki. Nieodzowna w tym zakresie jest postawa służby aby w każdej dziedzinie świat mógł kierować się zasadami nauki społecznej aby chrześcijanie odcisnęli w otaczającej ich rzeczywistości ślad swej przynależności do Chrystusa.
(Marian Rybicki zapis audycji w Radio Rodzina z 24 stycznia 2023 roku).
1Jan Paweł II, Centesimus annus, 57
2Jan Paweł II ,tamże, 5
3Jan Paweł II, tamże, 5
4Paweł VI, List apostolski Octogesima adveniens, 51
5Jan Paweł II, Adhortacja Christifideles laici, 60
6Porównaj: Jan Paweł II, Adhortacja Catechesi tradendae, 18, 29
7Paweł VI, Encyklika Populorum progressio, 81
8Sobór Watykański II, Konstytucja Dogmatyczna Lumen gentium,31
9Por. Sobór Watykański II, Konstytucja duszpasterska Gaudium et spes, 43
